You are here:  / Krzysztof Firlej / Książki / Publikacje / Transfer wiedzy i dyfuzja innowacji jako źródło konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłu spożywczego w Polsce

Transfer wiedzy i dyfuzja innowacji jako źródło konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłu spożywczego w Polsce

gory-i-okladka

Krzysztof Firlej i Dariusz Żmija, Transfer wiedzy i dyfuzja innowacji jako źródło konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłu spożywczego w Polsce, Kraków, Wydawnictwo UEK i Fundacja UEK 2014, ISBN 978-83-62511-33-4

ScreenHunter_163 May. 15 12.31 Pobierz plik z publikacją

Problematyka opracowania sprowadza się do próby odpowiedzi na pytanie: w jakim stopniu zarządzanie wiedzą i dyfuzja innowacji wpłynęły na podnoszenie poziomu konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłu spożywczego w Polsce. Pozytywna odpowiedź na tak postawiony problem badawczy może wynikać z pierwszych lat członkostwa naszego kraju w strukturach Unii Europejskiej i przechodzeniem przedsiębiorstw na kolejne etapy rozwoju, przy wykorzystaniu ich mocnych stron oraz wszystkich pojawiających się szans, będących wynikiem funkcjonowania w burzliwym otoczeniu. Badaniu został poddany poziom środków fi nansowych przeznaczonych w przedsiębiorstwach na zarządzanie wiedzą, tworzenie przedsięwzięć innowacyjnych oraz wynikający z tych działań poziom osiąganych przez nie wyników ekonomicznych i wzrost wartości fi rmy.

Celem niniejszej pracy było określenie wpływu zarządzania wiedzą i dyfuzji innowacji na podnoszenie poziomu konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłu spożywczego w Polsce. Cel pracy wytyczył koncepcję i operacjonalizację przeprowadzonych badań w kierunku identyfi kacji zależności pomiędzy nakładami na zarządzanie wiedzą i dyfuzją innowacji a wzrostem poziomu konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłu spożywczego w Polsce. Badanie tych zależności wynika również z faktu, że w okresie poakcesyjnym obserwujemy stały rozwój przedsiębiorstw przemysłu spożywczego, a ich dokapitalizowanie prowadzi do zajęcia przez nie coraz wyższej pozycji na rynku lokalnym, krajowym i międzynarodowym. Istota ważności tych badań jest podkreślona przez szerzącą się tezę o odrywaniu konsumpcji od racjonalnych potrzeb, co określane jest mianem konsumeryzmu. J.S. Zegar przez to pojecie rozumie kupowanie rzeczy bez oczywistej potrzeby, czyli odrywanie popytu od potrzeb, jako zjawisko uruchamiające i napędzające kierat kapitalizmu[1]. Ten sam autor formułuje też tezę, że społeczność światowa stoi w obliczu nowego paradygmatu rozwoju rolnictwa i musi odnieść się do wyzwania, przed jakim stoi w zakresie produkcji żywności[2].

W pracy postawiono następującą hipotezę badawczą: transfer wiedzy i dyfuzja innowacji w polskich przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego w okresie poakcesyjnym miały znaczący udział w podnoszeniu konkurencyjności przedsiębiorstw branży spożywczej oraz przyczyniły się do pobudzenia ich działalności inwestycyjnej. Proponowane badania miały przyczynić się także do weryfi kacji następujących hipotez szczegółowych:

  • wiedza i informacja, jak również ich jakość i aktualność są dla przedsiębiorstw spożywczych czynnikami wzmacniającymi sukces, który wyraża się we wzroście ich konkurencyjności i lepszej pozycji rynkowej,
  • wykorzystanie nowoczesnych technik w bieżącym funkcjonowaniu przedsiębiorstw spożywczych pomaga w zorganizowany sposób wykorzystać kwalifi kacje i umiejętności oraz zagospodarować posiadany kapitał,
  • w wartości przedsiębiorstwa spożywczego należy wysoko pozycjonować kapitał intelektualny i działania nadzoru właścicielskiego.
  • w budowaniu konkurencyjności przedsiębiorstw spożywczych z iezbędne należy uznać zarządzanie kulturą i klimatem organizacyjnym oraz uznanie szczególnej wartości społecznej odpowiedzialności organizacji.

Dotychczasowe badania nad innowacyjnością dotyczą w znacznej mierze jej efektów w wymiarze ilościowym, a więc oceny liczby wdrażanych innowacji w pewnym czasie. Aktywność innowacyjna charakteryzowana jest udziałem produkcji sprzedanej wyrobów nowych i zmodernizowanych lub udziałem wyrobów wysokiej technologii w wartości produkcji sprzedanej. Pośrednią miarą innowacyjności gospodarki jest dynamika jej rozwoju, aczkolwiek związek między poziomem innowacyjności a rozwojem gospodarczym ujawnia się dopiero w dłuższych okresach. Innowacyjność bywa oceniana za pomocą kosztów ponoszonych na badania, rozwój i liczbę patentów. Procesom innowacyjnym w Polsce brakuje dynamiki, a najczęściej wymieniane bariery wdrażania procesów innowacyjnych mają podłoże fi nansowe, takie jak: niedoinwestowanie sfery badawczo-rozwojowej i brak skutecznych mechanizmów transferu efektów badań do gospodarki. Przedsiębiorstwa samoistnie hamują procesy innowacyjne, czego częstym powodem jest źle skonstruowany system ich organizacji. Wielu ekonomistów podkreśla, że słabość naszej gospodarki tkwi nie w przyczynach natury materialnej, ale w sferze świadomości. Nawet w obecnych czasach innowacyjność nie jest postrzegana powszechnie jako sposób na osiągnięcie sukcesu, szczególnie przez przedsiębiorców małych i średnich fi rm, a potencjał intelektualny pracowników oraz ich kreatywność są często niedoceniane.

W doktrynie nauk ekonomicznych podkreśla się rosnące znaczenie informacji i wiedzy dla rozwoju cywilizacyjnego. Wiedza ma przyczynić się do rozwoju społeczeństw, ich gospodarek i funkcjonujących w nich przed-

siębiorstw, a zasoby wiedzy połączone z kreatywnością, sprawnymi procesami innowacyjnymi i tzw. kulturą innowacyjną sprzyjają wymiernemu wzrostowi ich konkurencyjności. W pierwszej dekadzie po akcesji do Unii Europejskiej ekspansja polskich przedsiębiorstw na rynki międzynarodowe opierała się na tradycyjnych, kosztowych źródłach przewagi konkurencyjnej, a nie są to trwałe podstawy konkurencyjności, za które powszechnie uważa się wykształcenie i rozwój zintegrowanych zbiorów różnorodnych, wyjątkowych umiejętności, w decydującym stopniu wpływających na wartość dla odbiorców[3]. Jako niezbędne dla podniesienia poziomu konkurencyjności należy uznać uwzględnienie wzajemnych związków i zależności zachodzących przy przeprowadzaniu procesów innowacyjnych, kreowaniu organizacyjnych aspektów zarządzania w procesach modernizacji i rewitalizacji przedsiębiorstw[4]. Obecnie obowiązująca forma gospodarki opartej na wiedzy coraz częściej wymaga prowadzenia badań na gruncie nauk społecznych, ale w przeważającej mierze wzmacniających działalność indywidualnych przedsiębiorców[5]. A. Toffl er uważa, że w dziejach ludzkości spotykamy się z tzw. trzecią falą następującą po rewolucji agrarnej i rewolucji przemysłowej – z erą informacji i erą wiedzy. P. Drucker przewiduje ukształtowanie się nowego typu społeczeństwa – „społeczeństwa opartego na wiedzy”, a wraz z nim gospodarki opartej na wiedzy. Jakkolwiek by nazywać kształtujące się obecnie makroukłady społeczne (wymiennie funkcjonują określenia: społeczeństwo sieciowe, społeczeństwo wiedzy, społeczeństwo cyfrowe, społeczeństwo postindustrialne) i dokonujące się równolegle zasadnicze zmiany w gospodarce, to trzeba podkreślić, że w centralnym miejscu przeobrażeń sytuuje się wiedzę.

Wiedza ma przyczynić się do rozwoju społeczeństw, ich gospodarek i funkcjonujących przedsiębiorstw. Zasoby wiedzy połączone z kreatywnością, sprawnymi procesami innowacyjnymi i tzw. kulturą innowacyjną sprzyjają wymiernemu wzrostowi ich konkurencyjności. Gospodarka rynkowa zaczęła narzucać rolnikom i przedsiębiorstwom sektora rolno-spożywczego nowe reguły działania, przez co kluczowego znaczenia nabrały takie kategorie ekonomiczne, jak: konkurencja, efektywność i zysk[6].

Skracający się czas życia wyrobów i rosnąca konkurencja powodują, że kierownicy przedsiębiorstw zastanawiają się jak postępować, aby wzmocnić pozycję konkurencyjną przedsiębiorstwa. Zarządzanie przedsiębiorstwem stało się obecnie trudniejsze, ponieważ otoczenie jest coraz bardziej dynamiczne i zmienne. Dyscyplina zarządzania strategicznego od ponad dwóch dekad poszukuje w swoich badaniach i teoriach odpowiedzi na następujące pytania:

  1. Od czego zależy sukces organizacji?
  2. Jak są zorganizowane i wykorzystywane zasoby fi rmy?
  3. Jak organizacja reaguje na zmiany w swoim otoczeniu, np. przełomy technologiczne?
  4. Jak wygląda proces budowy strategii i jakie znaczenie mają w nim kreatywność i innowacje?
  5. Jakie są strategiczne konsekwencje największych decyzji inwestycyjnych o fuzjach, akwizycjach i dezinwestycjach[7]?

Jako niezbędne dla podniesienia poziomu konkurencyjności należy uznać uwzględnienie wzajemnych związków i zależności zachodzących przy przeprowadzaniu procesów innowacyjnych, kreowaniu organizacyjnych aspektów zarządzania w procesach modernizacji i rewitalizacji funkcjonowania przedsiębiorstw. Era „nowej ekonomii” wyznacza sukces gospodarczy, który jest mierzony nie tylko udziałem fi rmy w rynku, wielkością posiadanych aktywów, klientów lub rozmiarami zdobytego rynku, ale również sukcesem w zarządzaniu wiedzą i umiejętnością wykorzystania kapitału intelektualnego fi rmy, tworzącego jej wartość. Wykorzystanie kompetencji strategicznych przedsiębiorców ma istotny związek z intensywnym rozwojem przedsiębiorczości, która w przemyśle spożywczym oznacza umocnienie więzi między poszczególnymi ogniwami wytwarzania żywności i włączenie rolnictwa w społeczny podział pracy, czyli uściślenie jego więzi z przemysłem. W świecie biznesu innowacje są także kluczem do wzrostu zysków i powiększania udziału w rynku, ale wiążą się równocześnie z kosztami i ryzykiem. Kreują one konkurencyjność, która według P. Krugmana jest sposobem na zwiększenie produktywności poprzez stopę wzrostu w jednej fi rmie w stosunku do innych. W warunkach gospodarki rynkowej przedsiębiorstwa samodzielnie nie są w stanie wpłynąć na poziom ceny – gdyż zależy ona od rynkowych sił podaży i popytu, a mogą jedynie podnosić konkurencyjność swoich produktów – przez co tworzona jest suma nadwyżek producenta i konsumenta. Szeroki wachlarz instrumentów wykorzystywanych w celu podniesienia konkurencyjności fi rm przemysłu spożywczego pomaga w ich pozycjonowaniu na szerokim rynku unijnym, które wykorzystują w tym celu informatyczne środki przydatne w ich zarządzaniu, dbając o kapitał intelektualny, nadzór właścicielski oraz zarządzanie kulturą i klimatem organizacyjnym[8]. Dotychczas w naszym kraju za główne wyzwania związane z konkurencyjnością uważane są: redukcja kosztów, innowacyjność produktów i usług, wzrost wydajności, podniesienie jakości produktów, unowocześnienie procesów zarządzania oraz poprawa relacji z klientem. Należy zauważyć, że na konkurencyjność mogą wpływać wszystkie podmioty gospodarcze, które mają z przedsiębiorstwem powiązania kooperacyjne i konkurencyjne. M. Gorynia konkurencyjnością przedsiębiorstwa nazywa umiejętność osiągania przez nie przewagi konkurencyjnej[9].

Przemysł spożywczy jest jednym z najważniejszych działów gospodarczych w naszym kraju ze względu na to, że stanowi o wyżywieniu polskiego narodu, a na rynkach międzynarodowych jest liczącym się eksporterem napojów i żywności[10]. Przedsiębiorstwa rolno-spożywcze poszukują wciąż nowych rozwiązań w obszarze prowadzonej długofalowej polityki strategicznej oraz badawczo-rozwojowej dla zapewnienia profesjonalizacji zarządzania, które w przyszłości ma zaowocować wysokim pozycjonowaniem fi rmy na arenie międzynarodowej, a w kraju zapewnić jej wysoką efektywność funkcjonowania[11]. Obecnie przedsiębiorstwa przemysłu rolno-spożywczego próbują szukać swoich możliwości eksportowych, pozyskiwać nowych sojuszników handlowych, tworzyć koncepcje efektywnych inwestycji zagranicznych oraz wzmacniać posiadany kapitał ludzki[12]. Zbadanie zależności występujących w przemyśle spożywczym umożliwiło weryfi kację tezy, że konkurencję i konkurencyjność należy łączyć, a za konkurencyjne przedsiębiorstwo można uważać takie, którego działalność gospodarcza prowadzi w długim okresie do wzrostu wartości rynkowej. Przeprowadzone badania mają służyć poprawie funkcjonowania przedsiębiorstw i konsumentom, którzy licząc na ciągły rozwój przemysłu spożywczego, otrzymują dzięki temu produkt coraz wyższej jakości, zapewniający wysokie walory smakowe.

Celem przeprowadzonych badań była także analiza, w jaki sposób zasoby wiedzy w przedsiębiorstwach spożywczych mogą wpływać na ich rozwój, organizację, jak wykorzystuje się je w zarządzaniu jednostką, czy prawidłowe jest zarządzanie posiadanymi zasobami oraz czy stosuje się ją w kategoriach konsultingowych. W badaniach założono uchwycenie roli zasobów wiedzy jako głównego czynnika wpływającego na rozwój przedsiębiorstw. Ponadto wyznaczone zostały pozostałe czynniki wpływające na konkurencyjność i bezpośrednio związane z posiadanymi zasobami wiedzy, za które autorzy uznali: redukcję kosztów, wzrost poziomu innowacyjności produktów i usług, wzrost wydajności, rozwój kapitału ludzkiego. Dla dokładnego zobrazowania sytuacji wyjściowej przedsiębiorstw funkcjonujących w przemyśle spożywczym dokonano analizy stopnia oddziaływania wybranych procesów zachodzących w bliższym i dalszym otoczeniu przedsiębiorstw przemysłu spożywczego, w której uwzględniono między innymi takie czynniki, jak: rywalizację między przedsiębiorstwami, groźbę pojawienia się nowych producentów, siłę przetargową dostawców, siłę przetargową nabywców i groźbę pojawienia się substytutów, globalizację, członkostwo Polski w UE, a także nasilającą się konkurencję.

Przemysł spożywczy w Polsce ma zróżnicowaną strukturę, która w ostatnim piętnastoleciu podlegała wielokierunkowym zmianom pod wpływem przeprowadzanych reform gospodarczych, procesów restrukturyzacji i prywatyzacji. Niezwykle istotne okazało się uchwycenie w badaniach wpływu zasobów wiedzy i innowacyjności na zachodzące w gospodarce reformy i procesy. Konstrukcję badań oparto na metodzie dedukcyjnej i indukcyjnej, a szczegółową analizę przeprowadzono z wykorzystaniem metod ilościowych i jakościowych. Jako wiodące zastosowano procedury wyjaśniania przyczynowo-skutkowego. Wykorzystano także: analizę ekonomiczną, analizę szeregów czasowych (analizę dynamiki, struktury, wskaźników), metody statystycznej analizy wielowymiarowej – analizę skupień Warda oraz analizę porównawczą. Ponadto w ramach wykorzystanych metod jakościowych zastosowano metodę studiów literaturowych (krytyczna analiza piśmiennictwa naukowego).

W opracowaniu określono wysokość środków przeznaczanych na zarządzanie wiedzą i działalność innowacyjną oraz wpływ tych działań na wyniki ekonomiczne przedsiębiorstw w Polsce. Przedmiotem badań była także działalność badawczo-rozwojowa (B+R). W opracowaniu skoncentrowano działania na światowych doświadczeniach w fi nansowaniu, tworzeniu, przesyłaniu i zastosowaniu wiedzy w przedsiębiorstwach spożywczych, uwzględniając szeroki kontekst uwarunkowań i celów społecznych, realizowanych w tak ważnych dziedzinach fi nansowania dla społeczeństwa wiedzy ze środków publicznych (wszyscy jesteśmy dziećmi tej ziemi i charakteryzuje nas przymus konsumpcji[13], a utrzymanie równowagi na rynku żywnościowym wymaga rozwoju krajowej produkcji żywności na poziome co najmniej samowystarczalności[14]). W badaniach przyjęto, że jest to wyjątkowo ważny sektor dla implementacji elementów zarządzania wiedzą, przez co dokonano próby syntetycznego ujęcia dorobku środowiska naukowego w obszarze organizacji przedsiębiorstw spożywczych. Za ważne uznano inicjowanie współdziałania wszystkich środowisk związanych z problematyką zarządzania wiedzą, rozumianą jako tworzenie modeli z bazami wiedzy, tworzenie korporacyjnych systemów zarządzania wiedzą oraz analizę procesów fi nansowania tworzenia wiedzy, zasilanych fi nansowo ze środków budżetowych. Zauważono problem wysokości fi nansowania działalności badawczo-rozwojowej w omawianym sektorze przedsiębiorstw, które są w stanie racjonalnie skonsumować każdy przyrost środków kierowanych na ten cel.

[1] J.S. Zegar, Współczesne wyzwania rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, s. 123-127.

[2] J.S. Zegar, Przesłanki nowej ekonomii agrarnej we współczesnym świecie [w:] Agroekonomia w warunkach rynkowych, Problemy i wyzwania, red. nauk. A. Grzelak, A. Sapa, Zeszyty Naukowe nr 150, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Poznań 2010, s. 11-28.

[3] Z. Pierścionek, S. Jurek-Stępień, Czynniki sukcesu polskich przedsiębiorstw na rynkach Unii Europejskiej, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2006, s. 9-13.

[4] K. Firlej, Knowledge Management and Diffusion of Innovations In the Process of Restructuring Agriculture and Food Industry Companies [w:] Knowledge Management and Diffusion of Innovations In the Process of Restructuring Agriculture and Food Industry Companies, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Społecznej w Ostrołęce, Ostrołęka 2012, s. 83-93.

[5] K. Firlej, A. Rydz, Operation Conditions of Food Businesses In the Knowledge-Based Economy [w:] Human Resource Management and Corporate Competitiveness, Szent Istvan University Publishing, Godolo 2012, s. 151-162.

[6] K. Firlej, A. Rydz, System doradztwa rolniczego w Polsce oraz jego wykorzystanie w ramach działania 114 PROW 2007-2013, Roczniki Ekonomiczne Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, red. A. Czyżewski, Wydawnictwo Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, Bydgoszcz, 5 (2012), s. 199-222.

[7] K. Obłój, Pasja i dyscyplina strategii, Jak z marzeń i decyzji zbudować sukces fi rmy, Klasyka biznesu, New Media s.r.l., Warszawa 2010, s. 17.

[8] K. Firlej, Konkurencyjność przemysłu spożywczego w aspekcie danych fi nansowych spółek należących do indeksu WIG-Spożywczy [w:] Teraźniejszość i przyszłość polskiego sektora rolno-spożywczego, Program Wieloletni 2011-2014 „Konkurencyjność polskiej gospodarki żywnościowej w warunkach globalizacji i integracji europejskiej”, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Państwowy Instytut Badawczy, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Kraków 2011; „Nowe Życie Gospodarcze” 2011, nr 10, s. 19.

[9] Kompendium wiedzy o konkurencyjności, red. nauk. M. Gorynia, E. Łaźniewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 77.

[10] K. Firlej, M. Szymański, Przemysł spożywczy na tle wybranych sektorów gospodarki narodowej w dobie ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego [w:] Procesy dostosowawcze polskiego przemysłu spożywczego do zmieniającego się otoczenia rynkowego (2), red. nauk. R. Mroczek, Program Wieloletni 2011-2014 „Konkurencyjność polskiej gospodarki żywnościowej w warunkach globalizacji i integracji europejskiej”, nr 35, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2012, s. 9-25.

[11] K. Firlej, Impact of Management Professionalization on Competitiveness of Agricultural and Food Companies [w:] Contemporary Management Challenges in the Transition Period the Perspectives of Poland and Spain, red. J. Teczke, H. Łyszczarz, Cracow School of Business, Cracow University of Economics, Cracow–Granada 2011, s. 131-148.

[12] K. Firlej, Strategie adaptacji spółek z indeksu WIG-Spożywczy, Zrównoważony rozwój lokalny. Warunki rozwoju regionalnego i lokalnego, Stowarzyszenie Naukowe – Instytut Gospodarki i Rynku, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny, Tom II, Szczecin 2010, s. 14-15.

[13] Uniwersalia polityki rolnej w gospodarce rynkowej – ujęcie makro- i mikroekonomiczne, red. nauk. A. Czyżewski, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, s. 8.

[14] S. Makarski, Funkcjonowanie rynku rolno-żywnościowego, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1998, s. 94-138.

YOU MIGHT ALSO LIKE